आसन्न फागुन २१ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचन यसपटक केवल संवैधानिक प्रक्रिया मात्र होइन, यो त अस्थिर राजनीतिक घटनाक्रमपछि जनताको पुनः विश्वास जागृत गराउने र परीक्षण गर्ने ऐतिहासिक समय हो। भाद्र २३ र २४ का घटनाक्रमले राजनीतिलाई झक्झक्याएपछि मुलुक यतिबेला मतपेटिकामार्फत आफ्नो भविष्य तय गर्ने निर्णायक मोडमा उभिएको छ। अग्रिम र अप्रत्याशित पृष्ठभूमिमा तय भएको यो निर्वाचनले ताजा जनादेशको आवश्यकता औंल्याएको छ, र आज प्रत्येक मतदाता स्वविवेक प्रयोग गर्ने संवेदनशील घडीमा आइपुगेका छन्।
आसन्न चुनाव विगतका चुनावहरूको तुलनामा प्राविधिक हिसाबले मात्रै फरक छैन । विगतभन्दा यसपटक राजनीतिक संस्कार, अपेक्षा र चेतनाको स्तरमा पनि उल्लेखनीय परिवर्तन देखिएको छ। परम्परागत रूपमा स्थापित दलहरूसँगै नयाँ दल र नयाँ अनुहारहरूको रोचक उपस्थिति यसपटकको विशेषता हो। यस अर्थमा यो चुनाव दलहरूको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, नागरिक चेतनाको परिपक्वता जाँच्ने परीक्षा पनि हो।
विगतका चुनावहरूमा समृद्धिका लामो योजनाहरू पढेर सुनाइन्थे, भविष्यका सुनौला सपना देखाइन्थे। तर यसपटक मतदाताले केवल नारामात्र होइन, सुशासन, पारदर्शिता र प्रभावकारी सेवा प्रवाहको ठोस खाका खोजिरहेका छन्। राज्यप्रति नागरिकको अपेक्षा अब भावनात्मक आश्वासनमा सीमित छैन, परिणाममुखी कार्यशैली र जवाफदेहिताको स्पष्ट प्रतिबद्धता आवश्यक भइसकेको छ।
अघिल्ला चुनावहरूमा कुनै घरको बा वा दाजुहरूको निर्देशन नै मत सुनिश्चित गर्न पर्याप्त हुन्थ्यो। दल र उम्मेदवारहरूका लागि घरमूलीलाई रिझाउनु नै रणनीति हुन्थ्यो। तर अहिले परिस्थितिमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ। प्रत्येक घरका सबै सदस्य स्वतन्त्र र सचेत मतदाता बनेका छन्। स्वविवेकको प्रयोग अब सामूहिक आदेशभन्दा शक्तिशाली भएको छ। तसर्थ घरमूलीलाई मात्र आधार मानेर मतको गणित निकाल्ने विगतको अभ्यास यसपटकका लागि अनुकूल नहुन सक्छ।
मतदान स्थलमा उपस्थित नदेखिए पनि सामाजिक सञ्जाल, वैदेशिक रोजगारी वा बाहिरी बसाइँका कारण बाहिर रहेका व्यक्तिहरूको प्रभाव पनि यसपटक महत्वपूर्ण हुन सक्छ। विचारको आदान–प्रदान अब सीमित घेराभित्र छैन। त्यसैले दल र उम्मेदवारहरूले मतदाताको बदलिँदो मनोविज्ञानलाई गम्भीरतापूर्वक बुझ्नुपर्ने आवश्यकता छ।
नेपाली समाजमा अझै पनि राजनीतिक दलहरूबीच एकअर्कालाई निषेधित गर्ने, खुइल्याउने र बदनाम गर्ने प्रवृत्ति जीवितै छ। विशेषगरी कार्यकर्ता तहमा आफ्ना दलका ठूला गल्ती र कमजोरीहरूलाई नदेख्ने तर प्रतिपक्षका स–साना त्रुटिलाई पनि अतिरञ्जित गरेर प्रस्तुत गर्ने संस्कारले राजनीतिक संवादलाई स्वस्थ बनाएको छैन। यो प्रवृत्ति व्यक्ति विशेष र दलहरूका लागि मात्र होइन लोकतन्त्रका लागि घातक छ। तर सुखद पक्ष के हो भने सचेत मतदाताले अब यो मनोविज्ञानलाई चिन्न थालेका छन्। उनीहरूले दलगत अन्धसमर्थन र नकारात्मक प्रचारबीचको भिन्नता बुझ्न थालेका छन्।
तर विडम्बना ! मतदाताको चेतनामा आएको यो परिवर्तनलाई सबै दल र तिनका नेता–कार्यकर्ताले अझै पूर्णरूपमा आत्मसात किन गर्न सकिरहेका छैनन् ? अझै पनि ‘हाम्रो ठीक, अरू सबै बेठीक’ भन्ने संकीर्ण सोचले स्थान ओगटिरहेको देखिन्छ। यस्तो मनोवृत्तिले क्षणिक रूपमा ताली र भीड जुटाउन सक्छ, तर दीर्घकालमा विश्वास गुमाउँछ। यस अर्थमा निर्वाचन अमुक दल वा उम्मेदवारको जित–हारमा मात्र सीमित छैन ,अब यो सुसंस्कारित राजनीतिक चरित्र निर्माण गर्ने पर्वका रूपमा बदलिएको छ।
आम चुनाव राजनीतिक आचरण, सहिष्णुता, फरक मतको सम्मान र आत्मालोचनाको संस्कारलाई संस्थागत गर्ने समय पनि हो। आज निर्माण भएको राजनीतिक व्यवहार नै भोलिको पुस्ताले सिक्ने पाठ बन्नेछ। हुन त आचारसंहिता ,विधि ,नियम ,कानुन सबैले सधैंभरि मान्नुपर्ने विषय हो। तर निर्वाचनको दौरानमा यो आचारसंहिताको विषय अलि बढी आकर्षित हुन्छ। निर्वाचन आयोगले सरोकारवाला सबैका लागि निर्वाचन आचारसंहिता जारी गरेको हुन्छ। राजनीतिक दल, तिनका उम्मेदवार र सरोकारवाला सबैले आचारसंहिता कार्यान्वयन गर्नु अपरिहार्य र अनिवार्य दायित्व हो।
राजनीतिक पद र सार्वजनिक जीवनसँग सम्बन्धित सबैले आचारसंहितालाई व्यवहारको मार्गदर्शकको रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
राजनीतिक नियुक्ति र पदमा आसिन व्यक्तिहरू , कतिपय जनप्रतिनिधिहरू,कर्मचारी, प्रहरी, प्रशासन, पत्रकार र अन्य सार्वजनिक भूमिकामा रहेका व्यक्तिहरूले जानेर वा नजानेर आचारसंहिता उल्लंघन भएको विषयलाई सामान्य व्यवहार जस्तो लिनु गम्भीर गल्ती हो। आचारसंहिता केवल अरुका लागि मानिदिने सामान्य विषय मात्र होइन , यसले व्यावसायिक मर्यादा, सामाजिक विश्वास र व्यक्तिगत विश्वसनीयता कायम राख्न सहयोग गर्छ।
निर्वाचन आचारसंहिताको उल्लंघनले अमुक व्यक्तिलाई तत्कालीन राजनीतिक लाभ वा व्यक्तिगत सुविधामा मात्र सीमित प्रभाव पार्दैन। बरु यसले पेशागत जीवनलाई दीर्घकालीन रूपमा कमजोर पार्छ, सामाजिक दृष्टिकोणमा भरोसा घटाउँछ र जनताको नजरमा नैतिक प्रश्न पनि उठाउँछ। त्यसैले आचारसंहिताको पालन केवल कानूनी जिम्मेवारी मात्र होइन, राजनीतिक संस्कार, व्यावसायिक मर्यादा र लोकतान्त्रिक प्रतिबद्धताको अभिव्यक्ति पनि हो।
यो चेतना राजनीतिक नेतृत्वदेखि कार्यकर्ता तहसम्म फैलिनु आवश्यक छ। जबसम्म सबैले आचारसंहिताको महत्व बुझ्ने र आत्मसात गर्ने प्रयास गर्दैनन्, तबसम्म लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा केवल शक्ति र प्रचारको खेलमा सीमित रहिरहन्छ। चुनावी परिणामको स्थायित्व र जनताको विश्वास आचारसंहितामा देखिएको सम्मानमा निर्भर हुने गर्दछ ।
अन्ततः, फागुन २१ को मतदान केवल कागजमा अंक राख्ने प्रक्रिया मात्र होइन। यो प्रत्येक नागरिकको स्वविवेक, लोकतान्त्रिक अधिकार र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीको अभिव्यक्ति हो। यसकारण आम मतदाताले निर्भयतापूर्वक आफ्नो मत प्रयोग गरी सही व्यक्ति र दलको चयन गर्नुपर्छ। आफ्नो अमूल्य मतदान प्रयोग गरेर जनताको सेवा, सुशासन र पारदर्शी नेतृत्व सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी पुरा गर्नुपर्छ। सत्य, निष्पक्ष र कार्यक्षमतामा आधारित निर्णयले मात्र देशको लोकतान्त्रिक संस्कार बलियो हुनेछ।
यस चुनावले केवल प्रतिनिधि चयन गर्ने काम मात्र गर्दैन; यसले लोकतान्त्रिक संस्कार, राजनीतिक उत्तरदायित्व र नागरिक चेतनाको स्तरलाई पनि मापन गर्नेछ। त्यसैले ०८२ फागुन २१ सामान्य मिति होइन—यो भविष्यप्रति जिम्मेवार नागरिकको आत्मनिर्णयको अभिव्यक्ति संगठित गर्ने ऐतिहासिक दिन पनि हो।
त्यसैले, आम मतदाताहरू—घरका सबै सदस्य, युवा–बृद्ध, महिला–पुरुष—सबैले स्वविवेक प्रयोग गर्न सकून् र सही नेतृत्वलाई निर्वाचित गरून्। लोकतन्त्र रक्षाका लागि आम नागरिकको अमूल्य योगदान यही नै हुनेछ।
