द्रोण अधिकारी,
भद्रपुर । विगतका निर्वाचनमा उम्मेदवारहरुले ढाटेपछि मंसीर ४ को निर्वाचनमा झापाका मतदाताहरुले हात्ती समस्यालाई मुख्य मुद्धा बनाएका छन् ।
हात्ती समस्या झापा क्षेत्र नम्वर १, २ र ३ का बासिन्दाका लागि मूल समस्याको रूपमा देखिएको हो ।
केही वर्षयता हात्ती– मानव द्वन्द्व तीव्र हुँदै गएर यी क्षेत्रका अधिकांश बस्तीमा हात्ती उपद्रो त्यहाँका बासिन्दाको नियतिझैं बनेको छ । बारम्बार आश्वासनमात्र पाउँदै आएका मतदाताले निर्वाचनका बेला समस्या हल होला कि भनेर मुख्य मुद्दाको रूपमा हात्ती समस्या उठान गर्न थालेका हुन् ।
निर्वाचनका लागि जनमत बटुल्न गाउँ–गाउँ पुगेका उम्मेदवारसित मतदाताले हात्ती समस्या कसरी हल गर्ने ? भन्दै धारणा समेत मागिरहेका छन् ।
पूर्वी काँकडभिट्टाबाट उत्तरी नाका नकलबन्दा र त्यस मास्तिरका बाहुनडाँगी, आलडाँगी, भोर्लेनीलगायत झापा क्षेत्र नम्बर १ मा पर्ने मेचीनगर नगरपालिकाको उपल्लो भेगका बासिन्दाका निम्ति जंगली हात्तीको समस्या आजीवन जस्तै बनेको छ । त्यसैगरी दक्षिणमा ज्यामिरगढी, दुवागढी, धाइजन, चन्द्रगढी पनि झापा १ को हात्ती प्रभावित क्षेत्रमा पर्दछन् ।
त्यस्तै झापा २ अन्तर्गत साविक खुदुनावारी, बुधवारे, शनिश्चरे, अर्जुनधारा, गरामनीका ग्रामीण बस्ती हात्ती प्रभावित क्षेत्र हुन् । यी क्षेत्रमा पूर्वी उत्तरी झापामा भारतीय नक्सलवारी क्षेत्रबाट प्रवेश गरेका फिरंगे हात्तीका कारण नै समस्या सिर्जना भइरहेको छ ।
यसैगरी झापा क्षेत्र नम्वर ३ मा पनि पछिल्लो १० वर्षयता वर्षैभरी हात्तीको उपद्रो भोग्नु परिरहेको बाध्यता बढ्दो रूपमा छ । यस क्षेत्रमा फिरंगे हात्तीको हुल भन्दा रैथाने हात्तीको समूह नै बढी सक्रिय देखिने गरेको छ । यसक्षेत्रमा साविकको महेशपुर, हल्दिवारी, जलथल, पृथ्वीनगर, बालुवारी, बनियानी पथरिया, घेरावारी, राजगढ बढी मात्रामा हात्तीको समस्या भोग्नु पर्ने स्थानमा पर्दछन् । अधिकांश कृषि क्षेत्र भएकै कारण आहाराका लागि हात्तीले अन्न बाली फलेको समयमा बढी मात्रामा आक्रमण गर्ने गरेको छ ।
गाउँ गाउँको बाटोबाट हुलका हुल हात्ती आउने गरेपछि हात्ती प्रभावित बस्तीका मानिसहरू भोक र निन्द्रा हराउँदै घरमा बस्न पाउँदैनन् । साँझ पर्नासाथ तैनाथमा रहँदा समेत हात्तीका कारण मान्छे मर्ने दुर्घटना र क्षति रोकिएको छैन । डिभिजन वन कार्यालयको विवरण अनुसार हालसम्म झापामा हात्तीबाट मारिएका ५५ जनाको आर्थिक अवस्था हेर्दा अधिकांश निमुखा तथा विपन्न समुदाय नै परेको पाइन्छ ।
बाहिरबाट आहाराकै लागि हुलमा आउने हात्तीले बालीनाली खाइदिएर तहसनहस पार्छन् । झापामा घरभित्र पसेर अन्नपात राखेको ठाउँसम्म पुगेर नष्ट पार्ने काम रैथाने हात्तीबाटै बढी हुने गरेको स्थानीयको अनुभव छ । घरमा जाँड–रक्सी बनाउने गरेको छ भने त हात्तीका निम्ति त्यो प्रिय पदार्थ हुने गरेको छ । हात्ती–प्रकोपको सामना कसरी गर्ने ? विषयमा एउटै विचार लिएर कोही पनि विज्ञ आउन सकेका छैनन् । एकथरी हात्तीसँग प्रतिशोध लिनुपर्ने ठान्छन्, अर्कोथरी सहअस्तित्वका उपाय खोज्नुपर्ने मत राख्छन् । झापामा एकिन विवरण नभए पनि २०५१–५२ सालयता हात्तीको प्रकोप तीव्र गतिमा बढ्न थालेको हो । यसको रफ्तार २०६४–६५ बाट स्थिति नियन्त्रण बाहिर जाने को कि भन्ने अवस्थामा पुगेको छ ।
हात्तीको आक्रमण बढेपछि गाउँलेहरूमा हात्तीसित वैमनस्य उत्पन्न हुँदा हात्ती देख्नासाथ पिट्ने, खेदाउने, सके मार्न खोज्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ ।
पूर्वी उत्तरी क्षेत्रका लागि विश्व बैंकले हात्तीलाई रोक्न मेचीको सीमा क्षेत्रमा तारबार लगाउन सघायो । तारबारको सोच स्थानीयस्तरमै जन्मेको भए पनि विश्व बैंकको आर्थिक सहयोगमा राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले १७.१४ किमि तारबार लगाउने कार्य २०७२ सालमा पूरा गर्याे । जो मेचीनगर–६ देखि इलामको रोङ गाउँपालिकासम्म फैलिएको तारबारका पोल र तार भारतपट्टि ढल्काएर निर्माण गरिएको छ, ताकि हात्ती उताबाट आउन नसकून् । यताबाट चाहिँ सजिलै नाघेर जान सकून् । सुरुवाती वर्षहरूमा फेन्सिङले राम्रै काम गरेको थियो । हुलमा हात्ती आउने क्रम घट्यो पनि । तापनि रैथाने हात्तीचाहिँ छिर्दै थिए तर, यस वर्षबाट सयौं हात्तीहरू उत्तरी झापा भित्रिएपछि त्यहाँको तारबारले अब काम नगर्नेजस्तो देखिन थालेको छ । मान्छे र हात्ती दुवै बाँच्नेगरी सहअस्तित्वकै उपायहरू नखोजिएको कारण यस्तो भएको हो कि भन्ने प्रश्न पनि उठेको छ ।
यस्तै पूर्वी दक्षिणी क्षेत्रको हात्ती नियन्त्रणका लागि २०७४ को निर्वाचन अगाडि नै तत्कालिन सरकारले हात्ती समस्या नियन्त्रण गर्न जैविक मार्ग निर्माण तथा विद्युतीय तारबार बनाउने योजना सहित ८ करोड ९० लाख रुपैयाँको कार्ययोजना तयार पारेको थियो । चारआलीदेखि जलथलसम्म हात्ती हिड्ने जैविक मार्ग देउनिया खोलाको आडबाट बन्नेगरी सो मार्गको पूर्वी र पश्चिम क्षेत्रमा सौर्य ऊर्जाको विद्युतीय तारवार निर्माण हुनेछ । ९ किलोमिटर जैविक मार्गको रुपमा रहने चारआली जलथल वन क्षेत्रलाई जोड्ने ७५ किलोमिटर तारबारको घेराबारा रहनेगरी चौतर्फी घेराबाराको तारबार र जैविक मार्ग हात्ती नियन्त्रणको दीर्घकालिन समाधान हुने कार्ययोजनाको लक्ष्य राखेर काम अगाडि बढाइएको थियो । तर जलथल वनमा केही काम भए पनि त्यस उत्तर काम नहुँदा समस्या जस्ताको त्यस्तै छ । योजना ल्याउने तत्कालीन काँग्रेस सांसद कृष्णप्रसाद सिटौलाले सो निर्वाचनमा पराजय भोग्नु परेपछि विजयी सांसद राजेन्द्र लिङ्देनले हात्ती नियन्त्रणको कामको जिम्मेवारी नलिएपछि समस्या समाधान हुन सकेको छैन ।
बढ्दो समस्याको रूपमा रहेको हात्ती उपद्रो नियन्त्रण यस निर्वाचनमा पनि झापाली नेताले मुद्दा बनाएका छन् ।तर, समस्याको हल चाँहि कहिले हुने हो ? पीडितहरु पीडाले छट्पटाइरहेका छन् ।
