जनताले आफ्नो प्रतिनिधि छान्ने लोकतान्त्रिक प्रक्रिया निर्वाचन हो। रुपान्तरण र परिवर्तनका लागि गरिएको जेनजी आन्दोलनको परिणामस्वरूप प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन हुँदैछ। राजनीतिक नेतृत्वतर्फ हेर्दा, एमालेले हालसालै महाधिवेशन सम्पन्न गरे तापनि नेतृत्वमा रुपान्तरण र पुस्तान्तरण गर्न सकेन, नेकपाले नेतृत्वमा नरमगरम शैलीमा मात्रै परिवर्तन गर्यो, नेपाली कांग्रेसले नेतृत्व परिवर्तन गर्ने र परिवर्तन इन्कार गर्ने विवादले पार्टी दुई टुक्रामा विभाजित भयो। बैकल्पिक नयाँ शक्ति भनी उदाएका रास्वपालगायतका पार्टी लोकप्रिय त भए, तर भरपर्दा भएनन्।
समाजले भरपर्दा शक्ति खोजेको छ। युवा वर्गले जवर्जस्त रुपान्तरण र परिवर्तन चाहेको छ। सिद्दान्ततः रुपान्तरण र परिवर्तन नहुने हो भने समयको शक्तिसंग सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। समयको रुपमा आसन्न निर्वाचनको हुरी आउँदैछ, यो निर्वाचनको हुरीले क–कसलाई बडार्ने हो? यो निर्वाचनलाई जेनजी, नयाँ दल र पुरानो दलको अग्निपरीक्षाको रुपमा हेरिएको छ।
यस लेखमा आसन्न निर्वाचनका के कस्ता राजनितिक सवाल र चुनौती छन् ? निर्वाचनको अग्निपरीक्षामा जेनजी, नयाँ दल र पुरानो दलका आ–आफ्नो राजनीतिक सवालको विषयमा उजागर गर्ने प्रयास गरिएको छ।
विगतमा निर्वाचन नहुने तर नेतृत्वले नै समाजका अगुवालाई छान्ने परम्परा थियो । हाल बालिक मताधिकारबाट मतदान गरी निर्वाचन हुन्छ। अनि आफू स्वयं निर्वाचित भई वा आफूले निर्वाचित गरी पठाएका जनप्रतिनिधिबाट शासन सञ्चालन हुन्छ। नेपालमा १८ बर्ष उमेर पुगेका प्रत्येक नागरिकलाई कुनै एक मात्र निर्वाचन क्षेत्रमा आफ्ना प्रतिनिधि छान्न मतदान गर्ने अधिकार छ। कुनै पनि ब्यक्ति निर्वाचन क्षेत्रमा एक स्थानमा मात्र उम्मेदवार निर्वाचित हुन सक्नेछ।
संविधानको भाग ५, धारा ५६ मा “राज्यको मूल संरचना संघ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहको हुनेछ” भनिएको छ। यी तीन तहमा लोकतान्त्रिक विधिबाट जनप्रतिनिधिहरु निर्वाचित हुनेछन्।
जेनजी आन्दोलनबाट सृजित विषम परिस्थितिमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी ओलीले राजीनामा दिएपछि सुशीला कार्कीको नेतृत्वमा नवगठित सरकारले प्रतिनिधि सभा विघटन गरी फागुन २१ मा निर्वाचन मिति तोकेको छ। उक्त दिन प्रत्यक्षतर्फ १६५ र समानुपातिकतर्फ ११० गरी जम्मा २७५ जना प्रतिनिधि सभाका सदस्यको निर्वाचन हुँदैछ।
अहिले देश चुनावमय बन्दै गएको छ। जनताले नयाँ अनुहार खोजिरहेका छन्। नयाँ डेलिभरि खोजिरहेका छन्। यद्यपि, वर्तमान सरकारलाई निर्वाचन सफल गराउन चुनौती छ। जेनजी, बैकल्पिक शक्ति भनी उदाएका नयाँ दल र असफल ठानिएका पुराना दल आ–आफ्नो गन्जागोलको चक्करमा फसेका छन्। नयाँ र पुराना दलको दोकानमध्ये जनताले कुन दोकान मन पराउँछन्, यो निर्वाचनले नयाँ र पुराना दलको अग्निपरीक्षा लिनेछ। पुराना दलका हाँगा मक्किएका छन् भने नयाँ दलका हाँगा दरिलो गरि गाडिन सकेको देखिदैन। जेनजीहरु कुहिरोभित्र रुमलिरहेका छन् । निर्वाचनको माहोल त आयो ,तर यो अग्निपरीक्षामा को पास हुन्छन् को फेल हुन्छन्, को कहाँ पुग्छन् भन्ने टुङ्गो छैन। निर्वाचन मुखमै आइसकेको छ। जेनजी, नयाँ र पुराना दलका आ–आफ्नो समसामयिक राजनीतिक मुद्दाहरु छन्, ती मुद्दाहरुले निर्वाचन गन्जागोलको चक्करमा फसी निर्वाचनमा धेरथोर प्रभाव पारिरहेको छ।
वर्तमान निर्वाचनको यो अग्निपरीक्षामा निर्वाचनका सवाल र चुनौतीहरु धेरै छन्।
निर्वाचनका सवाल र चुनौतीहरु
. नेपालमा भ्रष्टाचारविरुद्ध र सरकारको नयाँ नियमअन्तर्गत दर्ता हुन नआएका फेसबुक, इन्ट्राग्राम, ह्वाटसएप,ट्वीटर, युट्युभ लगायतका २६ वटा सामाजिक सञ्जालको प्रतिबन्ध बिरुद्धमा भन्दै जेनजी पुस्ताले थालेको सडक आन्दोलनले नेपालको राजनीति उथलपुथल भयो। भाद्र २३ गतेको नरसंहारपछि भाद्र २४ गते जेनजी विद्रोहले भयानक रूप लियो, जसको कारण विभिन्न स्वार्थ समूहको समेत उपस्थितिमा राष्ट्रका अमूल्य धरोहरहरूमाथि आगो लगाएर ध्वस्त पारियो। जेनजी युवाको मागलाई सम्बोधन गर्न भाद्र २७ गते गठित नयाँ सरकारबाट जेनजी युवाहरुले उठाएका एजेण्डा सम्बोधन हुन सकेको छैन।
प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रमुख, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, रोजगारी सृजना, शासनको स्वरुप संरचनामा परिवर्तन र पुस्तान्तरण जस्ता विषयलाई सरकारले सम्बोधन गर्न सकिरहेको छैन। त्यस्तैगरी जेनजी आन्दोलनलाई रक्तपातपूर्ण बनाउने दोषीलाई कारवाही गर्न नचाहँदा सरकारको आलोचना जेनजीबाट नै भएको छ। जेनजीहरुकै सहमति र समर्थनमा गठित सरकारले जेनजीका मागहरुलाई सम्बोधन गर्न नसक्दा निर्वाचन समेत प्रभावित हुन सक्छ।
भाद्र २३ र २४ को जेनजी आन्दोलनले राज्यका तीन अंग कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकाको संरचनामा आगजनी, तोडफोड र लुटपाट गरी सुरक्षा निकायका बन्दुक, गोली र अन्य हातहतियार लुटिए, खोसिए। ती हतियार के कति फिर्ता भयो? सरकारसंग एकिन तथ्यांक छैन। कतै आगामी निर्वाचनमा सो लुटिएका हतियार दुरुपयोग हुने हो कि भन्ने सम्भावना र त्रास जनमानसमा देखिँदा सरकारलाई निर्वाचनमा निष्पक्षता र पारदर्शीता कायम राख्न चुनौती छ।
जेनजी आन्दोलनबाट स्थापित सरकार असंवैधानिक हो भन्ने विषय र सो सरकारले २०७९ सालमा निर्वाचित प्रतिनिधि सभालाई २०८२ भाद्र २७ गते गरेको विघटनविरुद्ध सर्वोच्च अदालतमा रिट दायर भई विचाराधीन छ। सो रिटले सरकारलाई मान्यता नदिएमा वा प्रतिनिधि सभालाई विघटन गर्ने निर्णय बदर गरी संसद पुनर्स्थापना गरेमा राष्ट्रिय राजनीतिक अन्यौलता सृजना हुन सक्नेछ।
जेनजीहरुको अवस्था पनि नाजुक छ। एकातिर आन्दोलनको मर्म र भावना विपरित गैरजेनजीको हातमा निर्णयको चाबी पुगेको देखिन्छ भने अर्कोतिर जेनजीहरु पनि टुटफुट भई बिभिन्न चिरामा विभाजित भएका देखिन्छन्। जेनजीहरु भदौ २४ को घटनाको कानुनी कारबाहीबाट बच्न सत्तामा पहँुच खोजिरहेका छन्।
राजनीतिमा बैकल्पिक शक्ति भनी नयाँ खोलिएका नयाँ दलले पुराना दलबाट लोकतन्त्र गतिशील, समावेशी र प्रगतिशील हुन सकेन भन्ने पुराना दललाई आरोप लगाई चुनावी तालमेलमा छन् । उनीहरुको चुनावी गठबन्धन राष्ट्र निर्माण र हितभन्दा सत्ताको मोहमा सीमित देखिन्छ। धरौटी रकम बुझाएर रास्वपाको सभापतिको पदमा पुनः फर्किएका रवि लामिछाने र काठमाण्डौ महानगरपालिकाका मेयर बालेन शाह बीचमा गठबन्धन भई बालेन शाहलाई भावी प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार बनाउने गरी सम्झौता त भयो, तर एक्लै निर्वाचित हुने तर गठबन्धनले काम गर्न दिएन भन्ने मेयर जस्ता र्यापर निवाचित नै भएपनि राजनैतिक स्थिरता कायम हुनेमा शंका देखिन्छ।
माओवादी पार्टीको दिर्घकालीन जनयुद्धले स्थापित गरेको समावेशी र समानुपातिक प्रतिनिधित्वको सवाल विकृत बन्दै गएको छ। समानुपातिक सदस्य छनौट गर्दा पार्टी चलाउने चन्दादाता, व्यापारिक घरानाका साहुजी, नेतृत्वका आसेपासे नातागोतालाई अगाडी ल्याइयो। वास्तविक आरक्षणलाई प्रतिनिधित्व गराउन दलहरु उदासिन देखिए। हाल नयाँ पसलमा सेलिब्रेटी र कलाकारलाई समानुपातिक लहरमा सजाएर राखियो। राजनीतिमा सक्रियता र योगदान न्यून भएका प्राविधिक क्षेत्रका व्यक्तिहरुको समानुपातिक सिटमा आकर्षण ह्वातै बढेको देखिन्छ। जसबाट जनतामा नयाँ दलप्रति समेत वितृष्णा र निरासा देखिन्छ।
राजनीतिक दलहरुको चरित्रलाई हेर्दाः
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी एमालेले भरखरै एघारौं महाधिवेशन सम्पन्न गरेको छ। सिद्दान्त र विचार प्रजातान्त्रिक छैन भनी देशले नै अस्वीकार गरेका पात्र केपी ओली अध्यक्ष निर्वाचित त भए , तर निष्ठावान कार्यकर्ताको ठुलो जनमत विपरित कित्तामा उभिएको छ। उनको स्वेच्छाचारी र एकलौटी निर्णय, विवादित पात्रलाई काखी च्यापेर इमान्दार कार्यकर्ताको उपेक्षा गर्ने प्रवृत्तिले त्यहाँ पनि असल राजनीतिक संस्कार र संस्कृति देखिदैन।
नेपाली कांग्रेसको अबस्था हेर्दा, विचित्रको भयो। पार्टीको अध्यक्ष शेरबहादुर देउवाले २४ गतेको घटनापछि लगभग राजनीतिक विश्राम लिने मनस्थितिमा पुगेपनि हाल पुनः पार्टीमा सक्रिय हुन चाहेको देखिन्छ। पार्टीका बहुमत प्रतिनिधिले विधानसम्मत माग गरेको विशेष महाधिवेशनलाई बेवास्ता गरेको र विशेष महाधिवेशनबाट नयाँ समिति गठन भई पार्टी फुटेको अबस्था छ।
नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीको अबस्था हेर्दा, अरु पार्टीको तुलनामा केही आशावादी रहने ठाउँ छ। अरु पार्टी भरखरै तंग्रिदै गरेको अवस्थामा नेकपाले डेढ दर्जन दल र नेताहरुलाई एउटै पसलमा राख्न सफल भएको देखिन्छ। नेकपाको रेल समाजवादी यात्रामा हिडेको त छ तर, रेलको यात्रामा समाजवादमै पुग्ने यात्रीहरु सबै घटकलाई समेट्न सकिरहेको देखिदैन।
नयाँ दल र पुराना दल आ–आफ्नै समस्या र चुनौतीका बाबजद आसन्न निर्वाचनको चाप र चेपुवामा छन् । अन्य दलहरु राप्रपा, जसपा, लोसपा, जनमत, प्रगतिशील, उज्यालो नेपाल, श्रम संस्कृति पार्टी आफ्नो अस्तित्व छ भन्ने देखाउन घस्रदै जनतासामु जाँदैछन् । यथार्थमा यो निर्वाचन भनेको नयाँ दल र पुराना दलको अग्निपरीक्षाको रुपमा देखिएको छ।
देशमा निर्वाचन घोषणा भई निर्वाचनको मिति नजिकिँदै गरेको र दलहरुले समानुपातिक बन्दसूची समेत आयोगमा बुझाइसकेको अवस्था छ। पुराना राजनीतिक खेलाडी र “उम्रदैका तीन पात” भन्ने नेपाली उखानजस्तै उम्रिएका जेनजी र नयाँ शक्ति भनी देखिएका वैकल्पिक राजनीतिक खेलाडीहरुको खेल शुरु भएको छ। आमचुनावमा युवा आक्रोश संस्थागत हुन्छ कि, पुरानै आलोचित दोकानहरु चल्छन् यो प्रश्नको जवाफ निर्वाचनले दिने नै छ। तथापि, सचेत नेपालीले नयाँ र पुराना दलबाट पटक–पटक धोका पाएका छन् । पुराना दोकानमा विदेशी तत्व घुस्छ भनी विदेशी कार्ड फाल्ने पुरानो रोग छ। नयाँ दोकानमा राजनीतिक योगदान र सक्रियताको अभाव तर कलाकार सेलिब्रेटीको आकर्षण छ भनी आलोचना गरिन्छ। एक–अर्काको आरोप प्रत्यारोपको यस्तो अवस्थामा अब पुरानो र नयाँबिच राजनीतिक ध्रुविकरण हुनु जरुरी छ भन्ने विश्लेषण गर्न थालिएको छ।
अन्त्यमा, संवैधानिक स्थिरता, संघीयताको सवलीकरण, शासनमा समावेशीकरण र राजनीतिक संस्कारमा सुधार र परिमार्जनका लागि निर्वाचन अपरिहार्य छ। निर्वाचन अग्निपरीक्षा भएकोले दलहरुले समयलाई बुझेर चल्न ढिलो भइसक्यो। पुराना दलका दोस्रो पुस्ताले नेतृत्वको आरती गाउन र हनुमान हुन छाडी मक्किएका हाँगालाई परिवर्तन गर्ने र नयाँ पुस्ताले राज्य निर्माणमा योगदान र सक्रिय उपस्थिति देखाई दरिलो नगाडिएका हाँगालाई दरिलो बनाउन आवश्यक छ । जुनसुकै दलले असल राजनीतिक संस्कारसहित रुपान्तरण, परिवर्तन र पुस्तान्तरणलाई आत्मसात् गरेमा यो अग्निपरीक्षा फलदायी हुनेछ। (लेखक अधिवक्ता , झापा बारका सह–सचिव तथा महिला समिति, झापा बारका अध्यक्ष हुन् ।)
