शिक्षामा आधुनिक पद्दति नवप्रवर्तन आजको आवश्यकता हो ।विश्व उत्तर आधुनिकतिर पखेटा लगाइरहेको छ । तर नेपालको धेरै ठाउँमा आजसम्म पनि समयमा पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक नपुग्ने अवस्था छ ।चुनावको बेला रातारात पम्प्लेट र घोषणा पत्र पुग्ने तर, शैक्षिक सामग्री नपुग्ने यो सरकारको कमजोरी हो या नेपालीको बाध्यता । आज पनि धेरै विद्यालयमा विद्यार्थी छन्, शिक्षक छैनन् । कतै शिक्षक छन्, विद्यार्थी छैनन् ।धेरै शिक्षक राजनीतिक दलको कार्यकर्ता छन् । कतै भवन जीर्ण छन् , कतै खुल्ला आकाशमा विद्यार्थी पढ्न बाध्य छन् ।यस्तो अवस्थामा विश्व बजारमा बिक्ने विद्यार्थी नेपालले कहिले उत्पादन गर्ला ?
यहाँ निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित विद्यालयसँग सरकारी विद्यालयको तुलना हुन नसक्ने स्थिति छ। सरकारी विद्यालयमा तालिमप्राप्त शिक्षक छन् । आयोग पास गरेका योग्य र सक्षम शिक्षक छन् तर, नतिजा कमजोर देखिनुले व्यवस्थापन पक्ष कमजोर देखिन्छ।सरकारी नीति र नियम सिद्धान्तमा सीमित देखिन्छ। यहाँ विश्व परिवेशमा बिक्ने विद्यार्थी उत्पादन गर्ने कल्पना छोडौँ, हामीले आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्ने विद्यार्थी बनाउन सकेनौँ न निजी न सरकारी विद्यालयले।
सूचना र प्रविधिको प्रयोगले शिक्षालाई सहज होइन, झन् जटिल र भयावह स्थिति सिर्जना गरेको छ। प्रविधिमैत्री शिक्षा आजको आवश्यकता हो तर हाम्रो सन्दर्भमा यो कतिको सान्दर्भिक छ । के यसको बारेमा कुनै बहस आवश्यक छैन ? विद्यार्थीहरु अहिलेको समयमा हामीभन्दा धेरै अगाडि छन् । के त्यो अनुरुपका पाठ्यक्रम विकास भएका छन् त ? पुरानै स्वरूपमा पाठ्यक्रम अनि आधुनिक प्रविधिमैत्री शिक्षाको नारा सन्दर्भपूर्ण हुन सक्दैन ।
एआई र च्याटजिपिटीबाट उत्तर सार्न जान्नु मात्र प्रविधिमैत्री नहोला ।यसको प्रयोगले विद्यार्थीको सिर्जनात्मक कला ह्रास गराएको छ । पठन संस्कृतिको बानी शून्य छ। यसलाई सम्बोधन गर्न सरकारले प्रविधिमैत्री पाठ्यक्रम तयार गर्न ढिलो भएन र ?
उदार कक्षा नीति र ग्रेड वृद्धि प्रणालीले नेपालको शैक्षिक स्तर उठन सकेको छैन। वास्तवमा धेरै निजी विद्यालयमा निरन्तर मूल्याङ्कन प्रणालीको अवधारणा नै छैन र सरकारले पनि निजी विद्यालयका लागि कुनै विशेष तालिम सञ्चालन गरेको पाइदैन । सरकारले पनि निजी विद्यालयमा थोरै ध्यान दिन सके आखिर नेपाली विद्यार्थीकै स्तर उठने हो ।
नेपालमा देशभर एउटै पाठ्यक्रम लागु छ । यहाँको भौगोलिक बनावट तथा सांस्कृतिक विविधताको आधारमा यो कतिको उपयुक्त छ ? सक्षम भनिएका शिक्षित युवा पनि विदेशिन बाध्य छन् । त्यसैले भौगोलिक बनावट र त्यसको विविधताका आधारमा पाठ्यक्रम तयार गरेर युवालाई स्थानीय तहमा नै स्वरोजगार बनाउन सकिन्छ। हिमालमा जडीबुटी र पर्यटन सम्बन्धी पाठ्यक्रम तयार गरेर घरेलु उद्योग सञ्चालन गरी व्यवहारिक सीप सिकाउन सकिदैन र ? पहाडमा कृषि कलेज खोलेर युवालाई कृषिमा आत्मनिर्भर बनाऔँ, तराईमा व्यापार व्यवसाय सिकाऔँ । सानो कक्षाबाट नै वित्तीय शिक्षा सिकाऔँ।
विद्यार्थीले कमाउँदै अध्ययन गर्ने वातावरणको सिर्जना गर्ने पाठ्यक्रम आजको आवश्यकता हो। अर्कोतिर दैनिक हाम्रा मूल्य मान्यताहरू ह्रास हुँदै छन् ।आजका विद्यार्थीमा आचरण र सभ्यताको खडेरी छ। देशप्रेमको भावना छैन। यी यावत पक्षलाई चिर्न व्यवहारिक नैतिक मूल्य मान्यतायुक्त र प्रविधिमैत्री पाठ्यक्रम आजको आवश्यकता हो । नेपालको शिक्षा प्रणाली जबसम्म सुध्रिदैन, तबसम्म नेपालको स्थिति यस्तै रहने छ । त्यसैले नेपालका सम्भावित क्षेत्रको भौगोलिक अध्ययन गरी सरकारले चाहेको होइन समयले मागेको युग सान्दर्भिक पाठ्यक्रम र शिक्षण प्रणाली अपनाइ देशको आमूल परिवर्तन गर्न अब ढिलो भयो कि !
